Sultan İkinci Abdülhamid Han'ın irtihali (1918)
10 Şubat

*********************************************
İNSAFLI DÜŞMANLARININ DİLİNDEN: SULTAN İKİNCİ ABDÜLHAMÎD HÂN

34. Osmanlı pâdişâhı ve 99! İslâm halîfesi olarak 34 yaşında tahta çıkan ve Devlet-i Aliyye'yi 33 sene idâre etmiş olan Sultân İkinci Abdülhamîd Hân, bilhassa hâricî siyâset husûsunda bir dâhîdir. Tahtta bulunduğu müddet içerisinde Avrupalı devletleri birbirlerine karşı kullanarak hem Osmanlı menfaatlerini hem de dünyâ sulhunu korumuştur. Muâsırı olan Avrupalı devlet adamları, en büyük düşmanları olan büyük pâdişâhı takdîr etmekten kendilerini alamamışlardır. Bunlardan birkaçı:
• Huntington'a göre "Boğaziçi'nde oturan ihtiyar, dünyâ çapında bir siyâsî" idi.
• İngiltere'nin İstanbul sefîri Nicolas O'Connor'a göre "Avrupa'da sulhü muhâfaza eden adamdı."
• Lamouche'a göre "Zekî, kurnaz ve gâyet çalışkandı."
• Fransız sefîri Maurice Bombard, "Avrupa'da onun seviyesinde hâricî siyâseti bilen bir diplomat yoktur." demiştir.
• İngiliz Bahriye lordu Fisher, "Abdülhamîd bütün Avrupa'nın en mâhir ve hızlı düşünebilen dlplomat-larındandır." demiştir.
• İngiltere Dışişleri Bakanı Edvvard Grey, siyâsî hayâtı boyunca hasım olduğu pâdişah hakkında ölümünden sonra "Ne büyük kayıp! Hasmımdı ama onun ölümü ile diplomatı mesleği artık zevkini kaybetti," diye hayıflanmıştır,
> Yine Edward Grey, "Abdülhamîd kendi emellerine hizmet edebilmeleri için dış ve iç güçlere, bu güçlerin oyun biçimlerine ve kullanılma usûllerine nüfus edebilmekte İnsan zekâsı mahâretinin âzamî sınırlarıne ulaşmış bir hükümdardı." demiştir
• Alman Başbakanı Prens Bismark'a göre; siyasetin yüzde doksanı Abdülhamîd'de, yüzde beşi kendisinde, kalan yüzde beşi de diğer siyâsîlerdedir,
• Alman İmparatoru İkinci VVIlhelm, "Ben politikayı Abdülhamîd'den öğrendim." demiştir.